Hypermedia
NULL

Bron: Skill21 Learning krant Leesplaneet / Plannex21

Begrijpend lezen van hypermedia

Geschreven door Eliane Segers: universitair hoofddocent aan de Radboud Universiteit Nijmegen; werkzaam bij het onderwijsinstituut Pedagogische Wetenschappen en Onderwijskunde en bij het onderzoeksinstituut Behavioural Science Institute; hoogleraar Lezen en Digitale Media (bijzondere leerstoel, Stichting Lezen) aan de Universiteit Twente, bij de Vakgroep Instructietechnologie.

Terwijl op school nog steeds veel gewerkt wordt met lineaire teksten, lezen kinderen in de praktijk tegenwoordig vooral complexe hypermediateksten, ofwel teksten ondersteund door plaatjes, filmpjes, audio en links. Vanuit wetenschappelijk onderzoek weten we nog heel weinig over het lezen van hypermediateksten. Eliane Segers, universitair hoofddocent aan de Radboud Universiteit Nijmegen en hoogleraar Lezen en Digitale Media aan de Universiteit Twente, schreef een artikel waarin ze het begrijpend lezen van lineaire teksten, hyperteksten, multimediateksten en hypermediateksten met elkaar vergeleek.

Begrijpend lezen: theoretische achtergrond
Begrijpend lezen is een ondersteunende vaardigheid. In de onderbouw gaat het leesonderwijs om het leren lezen, in de bovenbouw gaat het steeds meer om lezen om te leren. Efficiënt kunnen lezen en een goede woordenschat zijn de belangrijkste onderliggende factoren voor goed begrijpend lezen, waarbij kinderen een situatiemodel opbouwen van de tekst die ze lezen. Dat doen ze door zinnen aan elkaar te koppelen. Door middel van inferenties worden onderliggende verbanden gelegd en in het grotere geheel geplaatst.

Begrijpend lezen van hypertekst versus lineaire teksten
Bij volwassenen is al heel wat onderzoek gedaan naar het begrijpend lezen van hyperteksten. Het blijkt dat het lezen van hyperteksten een grotere cognitieve belasting vormt dan het lezen van een lineaire tekst, doordat de lezer bij elke link moet beslissen wel of niet te klikken en een verwachting
moet vormen bij elke link. Het voordeel is dat de lezer actiever aan het lezen is en daarmee actiever werkt aan het bouwen van een situatiemodel, waardoor het tekstbegrip kan worden verbeterd.

Bij kinderen is nog niet zoveel onderzoek gedaan. Sabine Fesel geeft in haar proefschrift (2014) een mooi overzicht. Zij heeft in vier studies het begrijpend lezen van hiërarchisch gestructureerde hyperteksten vergeleken
met een lineaire tekst. Het bleek dat de teksten net zo goed begrepen werden. Een groep kinderen maakte mindmaps, en gezien het grote aantal hogereordeniveaus die de mindmaps bevatten, zou men kun stellen dat deze kinderen een dieper situatiemodel hebben, dus meer verfijnde en rijkere verbindingen hebben gelegd. Overigens blijken wat individuele verschillen betreft, net als bij het lezen van een lineaire tekst, met name
technisch leesniveau en woordenschat van belang.

Begrijpend lezen van multimediateksten
Multimedia is een combinatie van verschillende media. Een invloedrijke theorie rondom multimedia leren is de Cognitive Theory of Multimedia Learning (Mayer, 2009), die stelt dat doordat mensen maar een beperkte hoeveelheid informatie tegelijk kunnen verwerken, de multimedia zich daarop moet aanpassen. Volgens deze theorie leidt het aanbieden van tekst met plaatjes tot minder resultaat dan het auditief aanbieden van dezelfde
tekst met plaatjes. In het eerste geval komen beide informatiebronnen binnen via de ogen. Bij de tweede komt de tekst via de oren, en dat belast een ander deel van het korte termijn geheugen. Echter, de resultaten houden met name stand op de korte termijn.
Uit herhaaldelijk onderzoek in Nederland blijkt dat basisschoolleerlingen op lange termijn meer onthouden als ze een digitale geschreven tekst met plaatjes hebben gelezen in plaats van een audio-tekst met plaatjes. Plaatjes hebben over het algemeen een toegevoegde waarde, maar niet als ze redundant zijn. Bijvoorbeeld: een foto van een vliegtuig bij een tekst over hoe vliegtuigen werken, voegt niets toe, omdat er geen nieuwe
informatie in staat.

Begrijpend lezen van hypermediateksten
Hypermediateksten zijn multimediale hyperteksten. Er is nog heel weinig bekend over welke kindkenmerken van belang zijn in het begrijpend lezen van hypermediateksten, maar theoretisch gezien kunnen wel aannames gemaakt worden. In dergelijke complexe omgevingen is het nodig dat een kind zijn eigen gedrag kan reguleren om te plannen, monitoren en reguleren tijdens het uitvoeren van de taak. Hoogstwaarschijnlijk speelt ook de woordenschat een grote rol. Onderzoek is in volle gang en de eerste resultaten laten inderdaad zien dat woordenschat cruciaal is. Hoe groter de woordenschat, hoe meer kinderen leren in een hypermedia-omgeving.

Van theorie naar praktijk: het gebruik van leesstrategieën
De leesstrategieën die worden aangeleerd voor het lezen van een lineaire tekst zijn niet zomaar ook van toepassing op het lezen van een hypermediatekst. Hierbij komt immers meer kijken. Bij het lezen van hypermedia gaat het er met name om dat een kind een beeld heeft van de structuur van de tekst en een verwachting heeft bij klikken op een link. Het actief lezen is hier nog meer van belang dan bij het lezen van een lineaire tekst. Fesel kwam in haar proefschrift tot vier vragen die een geheugensteun kunnen bieden bij het lezen van een hypermediatekst:

  • Welke structuur zie ik?
  • Wat verwacht ik achter de hyperlink?
  • Is de informatie achter de link belangrijk?
  • Heb ik alles gelezen wat ik nodig heb?

Bruikbare basiskennis
Het is belangrijk dat kinderen weten wat hypermedia is. Deze basiskennis kan helpen in het monitoren van het leesproces. Het advies is om hier ook aandacht aan te besteden: hoe is internet opgebouwd, wat is een hypertekst en hoe kun je navigeren? Je helpt de leerling bovendien door voor te doen hoe het denkproces verloopt als je een link tegenkomt. Tot slot: webwijsheid is meer dan goed kunnen zoeken en navigeren. Onder webwijsheid valt ook het kritisch zijn in wat je zoekt en aantreft: in staat zijn om internetinformatie – waaronder hypermediateksten – te lokaliseren, op de juiste manier te lezen, te beoordelen en te verwerken.

Lees het volledige artikel op www.arsscribendi.com/hypermedia.